อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า เป็นอุทยานแห่งชาติ เพียงไม่กี่แห่ง ของประเทศไทย ที่รวบรวมเอา ประวัติศาสตร์ ของการสู้รบ อันก่อให้เกิดการสูญเสีย เลือดเนื้อของ คนไทยด้วยกันเอง ที่ประเมินค่าไม่ได้ และความสวยงาม ของธรรมชาติ ทั้งทางธรณีวิทยา และทัศนียภาพ อันเป็นประติมากรรม ที่เกิดจากการผสมผสาน ของผืนป่าที่สมบูรณ์ และความเปลี่ยนแปลงโดยธรรมชาติ ซึ่งเป็นปัจจัยให้ ภูหินร่องกล้า เป็นแหล่งท่องเที่ยว และศึกษาธรรมชาติ ที่มีความหลากหลาย ของสิ่งมีชีวิตที่สำคัญ แห่งหนึ่ง ของประเทศไทย
สภาพภูมิประเทศ โดยทั่วไป ของภูหินร่องกล้า เป็นแนวเทือกเขาสูง สลับซับซ้อนทอดยาว จากทิศเหนือสุด ติดชายแดนลาว ด้านแขวงไชยบุรี ลงมาทางทิศใต้ ในเขตจังหวัดเพชรบูรณ์ นอกจากนี้ ภูหินร่องกล้า ยังทำหน้าที่ เปรียบเสมือน ปราการธรรมชาติ กั้นเขตแดน ระหว่าง อ.นครไทย จ.พิษณุโลก และ อ.ด่านซ้าย จ.เลย อีกด้วย ในเทือกเขา ภูหินร่องกล้า ประกอบด้วย ยอดเขาที่สำคัญ หลายแห่ง เช่น ภูแผงม้า ภูลมโล ภูหินร่องกล้า โดยมีภูหมันขาว เป็นยอดเขา ที่สูงที่สุด สูงจากระดับน้ำทะเล ประมาณ 1,800 ม. เทือกเขาเหล่านี้ เป็นต้นกำเนิด ของต้นน้ำ ลำธารที่สำคัญ หลายสาย อาทิ ห้วยน้ำไซ ห้วยน้ำขมิ้น ห้วยออมสิงห์ และ ห้วยหลวงใหญ่ เป็นต้น
สภาพภูมิอากาศ ของภูหินร่องกล้านั้น มีความใกล้เคียงกับ อุทยานแห่งชาติ ภูกระดึงมากที่สุด คือ หนาวเย็น เกือบตลอดปี โดยเฉพาะใน ช่วงฤดูหนาว บางปี มีอุณหภูมิต่ำสุด ประมาณ 0-4 เซลเซียส อุณหภูมิเฉลี่ย ตลอดปีประมาณ 18-25 เซลเซียส
ป่าส่วนใหญ่ ของภูหินร่องกล้านั้น จะปกคลุมไปด้วย ป่าเบญจพรรณ ป่าดงดิบแล้ง ป่าดงดิบเขา มีพันธุ์ไม้ที่สำคัญ ได้แก่ ตะแบก ประดู่ ตะเคียน เต็ง รัง มะค่าโมง ก่อหว้า สารภี เป็นต้น ในบริเวณที่ราบ บนสันเขา และลานหินทั่วไป จะพบพันธุ์ไม้ และ กล้วยไม้สกุลต่างๆ ขึ้นอยู่มากมาย เช่น ข้าวตอกฤาษี หญ้าข้าวกล่ำ เอนอ้า เอื้องม้าวิ่ง ช้องนางคลี่ กุหลาบขาว กุหลาบแดง เป็นต้น พันธุ์ไม้เหล่านี้ จะออกดอกเบ่ง สะพรั่งมากที่สุด ในราวปลายฝน ต้นหนาว ในอดีต ภูหินร่องกล้า เป็นป่าดงดิบทึบ มีสัตว์ป่าอาศัยอยู่ อย่างชุกชุม แต่เมื่อมีการจัดตั้ง พรรคคอมมิวนิสต์ และมี การสู้รบเกิดขึ้น ทำให้สัตว์ป่า ถูกนำมา ทำเป็นอาหาร ส่วนที่มีชีวิตอยู่ ก็พากันอพยพหนี ไปอยู่ตาม บริเวณแนวเขา ที่เป็นป่าสมบูรณ์ เชื่อมถึงกันได้ สัตว์ป่าที่พบเห็น ในปัจจุบัน ได้แก่ เก้ง หมูป่า สุนัขจิ้งจอก และนกชนิดต่างๆ เช่น นกเขา นกโพระดก นกหัวขวาน นกเขาเขียว ไก้ฟ้าหลังขาว เป็นต้น
จุดเด่นที่น่าสนใจ ด้านประวัติศาสตร์ เป็นสถานที่ซึ่ง ผู้ก่อการร้ายคอมมิวนิสต์ เคยใช้เป็น ที่อยู่อาศัย และประกอบกิจกรรมต่างๆ สถานที่เหล่านี้ ปัจจุบันทางอุทยานฯ ได้เข้าไปดูแล ให้คงสภาพเดิม เช่น โรงเรียนการเมืองการทหาร สำนักอำนาจรัฐ หมู่บ้านมวลชน โรงพยาบาลรัฐ ลานหินแตก อยู่ห่างจากฐานพัชรินทร์ ไปทางด้านทิศตะวันตกประมาณ 300 เมตร ลักษณะเป็น ลานหินกว้าง มีรอยแตกออกจากกัน คล้ายแผ่นดินแยก ลานหินแตกแห่งนี้ ครั้งหนึ่ง ทหารเคยเข้าใจ ว่าเป็นฐานที่มั่นของ ผกค.
ลานหินปุ่ม ตั้งอยู่ห่างจาก ที่ทำการอุทยานฯ ประมาณ 4 กม. ลักษณะเป็น ลานหินขึ้นเป็นปุ่ม ไล่เลี่ยกัน จำนวนมาก เนื่องจาก การสึกกร่อน ตามธรรมชาติ ในอดีต บริเวณลานหินปุ่ม ผกค. เคยใช้เป็นที่ พักฟื้นคนไข้ เนื่องจากตั้งอยู่ บริเวณหน้าผา มีลมพัดเย็นสบาย
ผาชูธง อยู่ห่างจากลานหินปุ่ม ประมาณ 500 ม. เป็นหน้าผาสูงชัน มองเห็นทัศนียภาพ ได้กว้างไกล และรอบด้าน โดยเฉพาะเป็นจุด ชมพระอาทิตย์ตก ที่งามอีกแห่งหนึ่ง ผกค. ใช้เป็นที่ชูธงค้อนเคียว ทุกครั้งที่รบชนะ ทหารฝ่ายรัฐบาล น้ำตกหมันแดง เป็นน้ำตกขนาดใหญ่ มีชั้นน้ำตก 32 ชั้น อยู่ห่างจาก ที่ทำการอุทยานฯ ไปทาง อ.หล่มเก่า 18 กม. และจะต้องเดิมเข้าไปอีก 3.5 กม. น้ำตกศรีพัชรินทร์ อยู่ใกล้กับ หมู่บ้านห้วยน้ำไซ เป็นน้ำตกขนาดกลาง เส้นทางเดินผ่านไร่ ของม้ง ลงไปใน หุบเขาเล็กๆ เดินย้อนขึ้นไป ตามลานหิน ซึ่งเป็นตัวลำธาร ประมาณ 150 ม. จึงจะถึงตัวน้ำตก
การเดินทาง จากตัวเมืองพิษณุโลก เดินทางไป ตามเส้นทาง สายพิษณุโลก-หล่มสัก ระยะทาง ประมาณ 68 กม. ถึงสามแยกบ้านแยง เลี้ยวซ้ายสู่ อ.นครไทย อีกประมาณ 29 กม. และจากนครไทย จะมีป้ายบอกทาง สู่ภูหินร่องกล้า ระยะทางประมาณ 30 กม. จะถึง ที่ทำการอุทยานฯ สิ่งอำนวยความสะดวก ปัจจุบันมีบ้านพัก บริการจำนวน 9 หลัง พักได้หลังละ 5-7 คน ราคา 1,000-1,600 บาท/คืน เต็นท์ขนาด 20 คน ราคา 1,000 บาท/คืน นอกจากนี้ ยังมีค่ายพัก ศูนย์บริการพักผ่อนท่องเที่ยว ร้านอาหาร และสถานที่ สำหรับกางเต็นท์ ไว้บริการ สถานที่ติดต่อ อุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า ตู้ ป.ณ. 3 อ.นครชัย จ.พิษณุโลก 65120 โทร. 0-5523-3527 สอบถามข้อมูลเพิ่มเติม ได้ที่ส่วนอุทยานแห่งชาติ สำนักอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ กรมป่าไม้ 61 ถนนพหลโยธิน เขตจตุจักร กรุงเทพฯ 10900 โทร. 0-2579-7223, 0-2579-5734 หรือ 0-2561-4292-4 ต่อ 723,725 http://www.forest.go.th

จากเอกสารแนะนำอุทยานแห่งชาติภูหินร่องกล้า ของกรมป่าไม้

---