พุทธมณฑล
พุทธมณฑลพุทธานุสรณีย์สถานของชาวไทย
ที่มา และประวัติ พระประธาน สังเวชนียสถาน 4 ตำบล มหาวิหารพระไตรปิฎก สวนไม้ดอกไม้ประดับ

สังเวชนียสถาน 4 ตำบล
สร้างอยู่ รอบองค์พระประธาน พุทธมณฑล กำหนด ตามทิศ ในพุทธประวัติ โดยถือ องค์พระพุทธ รูปประธาน พุทธมณฑล เป็นหลัก รูปสัญลักษณ์ ในสังเวชนียสถาน แต่ละตำบล ได้แก่ตำบลประสูติ ตำบลตรัสรู้ ตำบลปฐมเทศนา และตำบลปรินิพาน ใช้หินแกรนิต ซึ่งเป็นหินที่แข็ง และคงทนมาก แกะสลัก นำหินมาจากแหล่งหินจาก ป่าตำบลแม่สลิด อำเภอบ้านตาก จังหวัดตาก เป็นแหล่งหิน ที่มีขนาดและสีที่ต้องการ

ตำบลประสูติ
มีพื้นที่ ประมาณ 50 ไร่ บริเวณทาง ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ ประดิษฐาน หินสัญลักษณ์ รูปดอกบัว 7 ดอก หินสัญลักษณ์ ทั้ง 7 ก้อน มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ 1.50 เมตร สูง 0.80 เมตร แกะสลัก เป็นรูปดอกบัวกำลังแย้มบาน ช่วงบนแกะสลักลายนูน รูปพระพุทธบาท กลางฝ่าพระบาท สลักชื่อ แคว้นต่างๆ 7 แคว้น ที่สัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงประกาศพระธรรม คำสั่งสอน รวม 7 แคว้น แคว้นละ 1 ดอก ดังนี้ (1) กาสีโกศล (2) มคธ-อังคะ (3) สักกะ (4) วัชชี (5) มัลละ (6) วังสะ (7) กุรุ รอบนอก พระพุทธบาท แกะสลักพระคาถา

ตำบลตรัสรู้
มีพื้นที่ ประมาณ 50 ไร่ บริเวณทาง ทิศตะวันออกเฉียงใต้ ประดิษฐาน หินสัญลักษณ์ รูปโพธิบัลลังก์ เป็นรูป สามเหลี่ยม ทรงรี แกะสลักจาก หินแกรนิต จำนวน 4 ก้อน รวมกัน ขนาดฐาน ช่วงล่าง กว้าง 2.70 เมตร ยาว 3.40 เมตร สูง 1.20 เมตร ช่วงบน กว้าง 3.02 เมตร เส้นรอบวง ยาว 10 เมตร ช่วงบน แกะสลักนูนเป็นลายบัวคว่ำ และ บัวหงาย มีรัศมี ล้อมรอบ ช่วงล่าง ซึ่งเป็น ฐานปัทม์ รองรับ ส่วนบนนั้น แกะสลัก เป็น เส้นลวด ท้องไม้ ช่างแกะสลัก ได้แกะสลัก พระคาถา แล้วลงรัก ปิดทองคำเปลว

ตำบลปฐมเทศนา
มีพื้นที่ ประมาณ 50 ไร่ บริเวณ ทิศตะวันตกเฉียงใต้ ประดิษฐาน หินสัญลักษณ์ รูปธรรมจักร และรูปแท่นที่นั่ง ของ ปัญจวัคคีย์ทั้งห้า หินสัญลักษณ์ธรรมจักร เมื่อสร้างเสร็จ มีความสูงจากฐาน ถึง ยอดรวม 4.56 เมตร วงธรรมจักรหนา 0.98 เมตร ส่วน ดุมธรรมจักร หนา 0.48 เมตร ธรรมจักร ตั้งอยู่บน กลีบบัวหงาย บัวคว่ำ บนฐานบัวถลา ตัวธรรมจักร แกะสลักลาย แบ่งออกเป็น ลายลูกฟักก้ามปู มีลูกแก้ว ประกอบทั้งสองข้าง ขอบนอกสุด มีลักษณะ เป็นลายกนก เปลวเพลิง ส่วนแท่น ประดิษฐานธรรมจักรนั้น ได้สร้าง แท่นคอนกรีต เสริมเหล็ก ประกอบด้วย แผ่นหิน แกะสลักนูน รูปบัวคว่ำ และ หินสัญลักษณ์รูปแท่น ที่นั่ง ของ ปัญจวัคคีย์ทั้ง 5 ใช้หินแกรนิต ทั้ง 5 ก้อน

สำหรับหินแกรนิต ที่สลักเป็น ธรรมจักรนั้น มีขนาดใหญ่มาก กรมทหารช่างและ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย ได้ดำเนินการ ขนย้ายมายังพุทธมณฑล ขนาดกว้าง 5 เมตร ยาว 6 เมตร หนา 1.20 เมตร น้ำหนักประมาณ 102 ตัน ลำบากในการเคลื่อนย้าย ระยะทางไกล โดยเฉพาะการขนย้าย ผ่านสะพาน ข้ามแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งมี ระยะทอดยาว อาจทำให้ สะพานชำรุดหักได้ จึงได้ขนย้ายไปทางบก โดยอ้อม และ เลี่ยงสะพาน ที่มีช่วงยาว มาบรรทุก ลงเรือที่ จังหวัดอ่างทอง ขนย้ายมาทางน้ำ ขึ้นบก ที่อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม แล้วขนย้าย ทางบก ต่อมายัง พุทธมณฑล

การขนย้าย ได้เริ่ม เมื่อวันศุกร์ 26 กรกฎาคม พุทธศักราช 2528 ผ่านจังหวัดตาก สุโขทัย อุตรดิตถ์ พิษณุโลก พิจิตร นครสวรรค์ ลพบุรี ถึงท่าเรือวัด สระแก้ว อำเภอป่าโมก จังหวัดอ่างทอง แล้วจึงนำลงเรือ ศุภนาวา 10 ในวัน อาทิตย์ที่ 4 สิงหาคม 2528 ล่องตามลำน้ำ เจ้าพระยา พักที่ ท่าเทียบเรือ บริษัทแม่น้ำ จำกัด อำเภอพระประแดง จังหวัดสมุทรปราการ เพื่อเปลี่ยนเรือลากจูง ซึ่งมีขนาด ความสูง ไม่มาก สามารถผ่าน สะพานข้ามแม่น้ำ ต่างๆ ได้ ได้เดินทาง ถึงท่าเทียบเรือ ปลายถนน พุทธมณฑลสาย 7 ตำบลขุนแก้ว อำเภอนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม เมื่อวันที่ 7 สิงหาคม 2528 เวลา 14.00 น. จากนั้น จึงขนย้าย ต่อมายัง พุทธมณฑล ในวันที่ 9 สิงหาคม พุทธศักราช 2528 รวมระยะเวลา ในการสกัดหิน จากแหล่งหิน และการขนย้าย มายัง พุทธมณฑล ทั้งสิ้น ประมาณ 7 เดือน


ตำบลปรินิพพาน
มีพื้นที่ ประมาณ 50 ไร่ บริเวณทาง ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ประดิษฐาน หินสัญลักษณ์ รูปแท่นไสยาสน์ และ รูปแท่นที่นั่ง ของพระอานนท์ แท่นไสยาสน์ มีขนาดกว้าง 1.70 เมตรยาว 6.30 เมตร สูง 1.40 เมตร ประกอบ หน้ากระดาน เส้นลวดท้องไม้ บนแท่นไสยาสน์ สลักลายผ้าทิพย์ ด้านบนนั้น แกะสลัก เป็น ลายนูน เป็นรูป ดอกบัว 3 ดอกเรียงกัน ด้านข้างแกะสลัก เป็นดอกและใบสาละร่วง ซึ่ง เปรียบเหมือน ร่วงมาจากสวรรค์